Pacijent kao kustos, psihijatrija kao eksponat: Poseta muzeju psihijatrije bolnice „Vrapče“

Autor: Ana Perović

 Klinika_Vrapce_Zagreb_06102012_2_roberta_f

Oprečna mišljenja o lekovitim i štetnim dejstvima psihijatrije u lečenju mentalnih poremećaja traju od šezdesetih godina prošlog veka i ne predviđa im se skori kraj. Antipsihijatrijski pokret artikulisao je, kroz glasove različitih pojedinaca, širok dijapazon problema. Po prvi put u istoriji čovečanstva ozbiljno je dovedeno u pitanje ko u društvu ima moć da odredi šta je ludilo, a šta nije, te na kojim temeljima se zasniva naše poverenje u psihijatrijske definicije. Zašto društvo najlakše toleriše osobe sa duševnim poremećajima kada poriče da one postoje ili kada ih skriva u azilima daleko van gradova? Kako je postalo prihvatljivo da se osobe sa mentalnim poremećajima ne pitaju o načinu na koji žele da se s njima postupa? Koliko su lekoviti, a koliko devastirajući efekti tretmana kojima podvrgavamo osobe sa mentalnim poremećajima? Šta oni govore o promenljivosti naših konceptualizacija mentalnih poremećaja?

Bilo da ste naklonjeni psihijatriji ili ne, kad psihijatrijska bolnica otvori vrata posetiocima u okviru muzeja svoje istorije malo ko će ostati ravnodušan. Upravo se to dogodilo u najstarijoj zagrebačkoj psihijatrijskoj bolnici “Vrapče” čiju smo muzejsku postavku posetili.

Današnja Klinika za psihijatriju izgrađena je 1877. a otvorena 1879. godine sa kapacitetom od 250 kreveta. Tadašnji  Zavod za umobolne sačinjavali su “odjel za nemirne i mirne muškarce, odjel za nemirne i mirne žene, odjel za nečiste muškarce i nečiste žene”.  Evidentno je da se bolnica nekada nalazila na samom rubu ili malo izvan grada, te da je bila okružena šumom. Ovakav odabir lokacije zasigurno je imao veze sa pretpostavljenim spokojem koji bi pacijenti mogli da uživaju tokom oporavka. No, on se ujedno smatrao primeren azilima izgrađenim u 19. i prvoj polovini 20. veka.  Rezon u pozadini ovakvih odluka datira još iz 15. veka kada se započelo sa zatvaranjem mentalno obolelih van zajednice kako bi se njihovo postojanje držalo pod kontrolom. Dnevne zagrebačke novine pisale su tih dana kako su iz “ludničkog razdjela Opće bolnice braće milosrdne u Zagrebu” prevezeni “omnibusima i fijakerima” umobolnici u “stenjevačku ludnicu”.

Psihijatrijska bolnica “Vrapče” 1954. godine dobija muzej sa idejom da se u njemu izloži dugogodišnja istorija ove psihijatrijske ustanove i takvom izložbom posvedoči  evoluciji građanske i medicinske svesti o mentalnim poremećajima i njihovom lečenju. Na muzeju se radi već decenijama, a trenutna izložba otvorena je u novembru 2014. godine.

Vrapce_02

Osim istorijske vrednosti, projekat muzeja služi promociji destigmatizacije na više načina. Na ulazu u muzej vas kao kustos dočekuje osoba koja se trenutno leči na jednom odeljenju “Vrapčeta”, a koja vam je na raspolaganju za sva pitanja koja se tiču kako postavke, tako i šire istorije psihijatrije. Drugi član kustoskog tima, muzeolog Snježana Spitzmüller, navodi da je pružanje mogućnosti da upoznaju šta se dešava unutar zidina psihijatrijske bolnice, mnogima bio prvi kontakt sa sistemom zaštite mentalnog zdravlja. Najzad, spremnost psihijatrijske ustanove da izloži javnosti svoju istoriju metoda, te i svojih zabluda, predstavlja redak, ali značajan korak. Naše poverenje u insititucije i stručnjake od društvenog značaja trebalo bi da počiva na njihovoj sposobnosti za učenje iz sopstvenih grešaka.

Vrapce_33

Upoznavanje sa istorijom metoda lečenja mentalnih poremećaja nam pomaže da bolje razumemo kako smo kao društvo sagledavali mentalne poremećaje kroz istoriju. Promenljivost u shvatanju mentalnog zdravlja i onog što zovemo odstupanjima od njega ukazuje nam kako na razvoj naučnih saznanja, tako i na meru u kojoj mi kao društvo možemo doprineti tretiranju onih koji su u procesu oporavka svog mentalnog zdravlja.  Imamo slobodu da prostor neznanja o mentalnim poremećajima popunimo strahom koji će voditi većoj potrebi za kontrolom i represijom, ili prilikama da kroz iskustvo sa stručnjacima, institucijama i pacijentima razvijamo zainteresovanost i saosećanje.  Ovaj muzej u nastajanju predstavlja značajnu priliku za potonje.

Vrapce_34

Ulaz u muzej osmišljen je kao čekaonica, te je prostor zagrađen velikom zidnom fotografijom originalne čekaonice “Vrapčeta”. Iz čekaonice ulazimo u doktorsku ordinaciju koja je rekonstruisana prema fotografijama iz bolničkog arhiva.  Na zidovima ordinacije možemo videti stare istorije bolesti pisane mastilom i krasopisom. Na jednoj od njih saznajemo da je maja 1880. godine doneta odluka da je  izvesni gospodin Tomo Miletić “doista umobolan, te da bi od potrebe bilo otpremiti ga što skorije u kraljevski zemaljski zavod za umobolne u Stenjevcu, tim više što mu kod njegove kuće potrebita njega posve manjka, jer zanemarivali su ga i supruga i vlastiti sin mu”. Podaci koji se prikupljaju prilikom hospitalizacije slični su današnjim, dok među dijagnozama nailazimo na maniju i hebefreniju. Saznajemo, takođe, da je prosek dužine lečenja 1881. godine bio 260 dana (u poređenju sa današnjim prosekom od 35 dana), što je  omogućavalo procvat radne terapije.

Vrapce_c_03

Nakon što prekoračimo idući prag, dospevamo do “Bedlam ere” u istoriji bolnice. Fotografije prikazuju vezane ljude koji leže u gomilama na slamnatim krevetima ili po podu sa diskutabilinim higijenskim uslovima.

U pozadini gomile, naziru se muškarci i žene pritvoreni u “krevet kavez” koji se koristio za obuzdavanje uzbuđenih i nemirnih bolesnika.  Simulacija upotrebe ovog problematičnog terapijskog metoda prikazana je u istoj prostoriji sa fotografijama. Pacijent kleči u krevetu, pridržavajući se za obod kaveza, dok ga medicinska sestra promatra sa neposredne udaljenosti. Upotreba ove metode najrasprostranjenija je u centralnoj i istočnoj Evropi. Pozivajući se na kršenje člana 5 Deklaracije o ljudskim pravima koje nalaže: “Niko se ne sme podvrgnuti mučenju ili svirepom, nečovečnom ili ponižavajućem postupku ili kažnjavanju” kao i na štetne psihološke posledice koje ovakvo sputavanje može imati, aktivisti su insistirali na izbacivanju kaveza iz upotrebe. Navodilo se da ovakva primena sile menja dinamiku moći između pacijenta i osoblja iz zajedničke saradnje u odnos zatvorenika i stražara. Stoga, navodi se u kampanji, ona postaje optimalni metod jedino u situacijama kada osoblje psihijatrijske bolnice nije dovoljno obučeno ili je preopterećeno brojem pacijenata kojima treba nega. Inicijative u ovom domenu od početka 21. veka dovele su do zabrane upotrebe kaveza u nekoliko zemalja.

Vrapce_13Vrapce_14

Nakon kaveza, u muzeju je izložena replika sobe za izolaciju obložene mekanim materijalom u koju su se smeštali agresivni pacijenti i boravili u njoj pod nadzorom osoblja kroz mali prozor na vratima. Ova samica izum je Džona Konolija, engleskog psihijatra, koji je sredinom 19. veka bio važna ličnost reforme psihijatrijske prakse u Engleskoj. Predstavnik engleskog pokreta za ukidanje represivnih mera pri tretiranju osoba koje boluju od mentalnih poremećaja ostao je upamćen po knjizi “Lečenje duševno bolesnih bez mehaničkog sputavanja”.

Vrapce_10

Mada je izostanak sputavanja prilikom primene sobe za izolaciju diskutabilan, to definitivno nije slučaj kada je reč o košulji – stezulji. Ovaj francuski izum upotrebljava se od 1790. godine kao zamena za do tada upotrebljavane lance i okove. Košulja je izrađena od čvrste tkanine, ima produžene rukave koji su na kraju zašiveni, a trakama se vezuju na leđima pacijenta. Postavši zaštitni znak psihijatrije još uvek je u upotrebi, naročito u ustanovama i na odeljenjima gde nema soba za izolaciju. Kraj košulje su izloženi kožni remeni koji su posebno dizajnirani i prilagođeni fiksiranju pacijenata u krevetu.

Vrapce_08

Vrapce_11

U idućoj sobi nas umesto bolničarke dočekuje časna sestra u replici enterijera bolničke apoteke sa originalnim posuđem, vagama, instrumentima, kutijamama psihofarmaka, dok po zidovima možemo videti reklame za prve antidepresive i antipsihotike. Naime, pre otvaranja škola za medicinske sestre, glavne negovateljice osoba sa mentalnim poremećajima bile su časne sestre.

Vrapce_05

Vrapce_16

Početkom 20. veka u kliničku praksu se uvode različiti načini izazivanja šoka organizma u svrhu lečenja mentalnih poremećaja. Ubrzo nakon njegovog otkrića 1921. godine, insulin je bio dostupan u psihijatrijskoj praksi, naročito za izazivanje insulinskih koma u stanjima psihoze. Nakon objavljivanja rezultata austrijskog psihijatra Manfreda Šakela o efikasnosti ovog tretmana, započinje period njegove popularnosti. Ova metoda je podrazumevala da se pacijentima daju injekcije sa velikim dozama insulina šest dana u nedelji, tokom dva meseca. Na taj način ljudima u tretmanu se indukuje stanje kome u trajanju od nekoliko nedelja. Stanje kome bilo bi praćeno znojenjem, lučenjem pljuvačke, nemirom, pospanošću  i okončavalo se injekcijom glukoze. U “Vrapčetu” se upotrebljava od 1935. godine pa do šezdesetih kada nova naučna saznanja dovode u pitanje njegovu efikasnost.

Tokom ovog perioda u upotrebi je bila još jedna šok terapija – elektrokonvulzivna, poznatija kao terapija elektro šokovima o kojoj smo već pisali. Uveren u “biološki antagonizam” između shizofrenije i epilepsije, mađarski lekar Fon Meduna smatrao je da bi izazivanje šokova (koji bi nalikovali epileptičnim napadima) ljudima koji boluju od shizofrenije moglo dovesti do poboljšanja. Meduna je 1937. godine posetio kliniku “Vrapče” i uneo novinu u dotadašnju praksu o čemu svedoči i bolnička aparatura za primenu ove metode. Čak pola veka kasnije, u hronologiji bolnice, navodi se: “Zbog nestašice insulina sve manje se koristi metoda liječenja inzulinskim komama, pa je se zamjenjuje elektrošokom.” 

Vrapce_20

Vrapce_22

Sa elektrošok terapijom se u ovoj bolnici prestalo kada je osoblje ostalo bez anesteziologa, te danas prevladava medikamentozni tretman.

Vrapce_17

Jedan od aspekata lečenja na koji je osoblje bolnice ponosno jeste radna terapija. U dokumentima iz 1865. godine navodi se da treba uzeti u obzir “domaće običaje i navikla zanimanja” pacijenata, pa se traže prostorije i šetališta da se oni “mogu svojim poslom zanimati i po slobodnom zraku kretati”. U Zavodu za umobolne Stenjevec su pacijenti bili uključeni u aktivno lečenje radom unutar psihijatrijskih institucija. S obzirom na to da se većina ljudi koji su se lečili bavila poljoprivredom u trenutku osnivanja bolnice, izbor aktivnosti u radnoj terapiji se ticao njihovog zanimanja. U sklopu izložbe možemo videti alate za krojačke i stolarske zanate, pribor za tkanje, vreteno za vunu, kao i likovna dela nastala na aktuelnoj radnoj terapiji.

Vrapce_25

Na izlazu iz Muzeja bolnice “Vrapče” posetioce pozdravlja izjava dr Stanislava Župića iz 1933. godine: “U duševnom bolesniku valja gledati prije svega čovjeka jednako vrijednog drugom čovjeku, tek trenutačno bolesnog, koji je “izvan sebe”, koji “nije kod sebe”, ali koji se uvijek može “vratiti”, koji može “doći k sebi”, postati “priseban” i koji može u etičkom ili intelektualnom pogledu eventualno biti vredniji od nas”.

Vrapce_29

Photo by Nikola Kuprešanin

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s