Psihoanalitički pristup umetnosti

luis-chichon-artwork-large-101167

Odnos psihoanalize i umetnosti proizilazi iz uverenja da umetnici imaju nešto itekako značajno i važno da kažu o psihičkom svetu, a samim tim je očekivano i da psihoanaliza pokuša nešto da kaže o umetnosti, samom umetniku i njegovom delu. Frojda su fascinirale grčke skulpture, Sofokle, Šekspir, Gete, italijanska renesansna umetnost. Njegovo delo o Leonardu da Vinčiju je bilo orjentir svim kasnijim pokušajima rasvetljavanja psihološke dimenzije umetnosti. Divio se piscima i njihovoj sposobnosti da dopru do dubokih istina kroz sopstvene emocije, smatrao je umetnike glasom nesvesnog. Pisao je: ‘‘The artist was given the ability to express his most secret mental impulses, which are hidden even from himself, by means of the works that he creates.’’  Ne samo da je primetio vezu između kreativnosti i psihoanalize, već ih je smatrao i komplementarnim: “The poets and the philosophers have discovered the unconscious before me, all that I have discovered it is the scientific method that allows the study of the unconscious“, i: „probably … we go to the same sources, we work on the same object, each of us with different method; and the coincidence of the results seems to constitute a guarantee that we have both worked in a correct way”. Stvaranje umetnosti je video kao produkt unutrašnjeg konflikta koji je izražen putem slika i simbola, koje je ego obradio sublimacijom.

Ipak, za priključenje psihoanalize istoriji umetnosti zaslužan je Frojdov učenik, Ernst Kris, koji je smatrao da umetnička dela predstavljaju relativno autonomne funkcije ega. Akcenat je prebačen sa umetnika na samo delo. Uveo je koncept regresije u službi ega kako bi objasnio poreklo kreativnosti- što je u suštini, popuštanje funkcija ega kako bi se dozvolilo primarnim procesima da izađu na videlo. Umetnost je sigurno mesto u kojem granice primarnog i sekundarnog procesa mogu biti prevaziđene, dok je ego umetnika toliko dobro strukturisan da je u stanju da toleriše uranjanje u nesvesno a da ne poremeti psihički ekvilibrijum.

Još od Frojda je postojala ideja da se razvije posebna psihoanalitička estetika, i tu je Kris jasan kada izdvaja tri osnovna problema koja bi psihoanaliza mogla da istraži u umenosti: 1) opšteprisutnost određenih tema iz sveta fantazije, 2) povezanost umetnikovog života i njegovog dela, 3) učenje o umetnikovoj imaginaciji i kreativnim kapacitetima.

Prema Vinikotu, kreativni proces se stvara još u detinjstvu i postaje osnova za kasnija kreativna iskustva, čemu je pridao termin tranzicioni prostor. Igra, umetnost, religija i snovi- predstavljaju derivate tranzicionog objekta. Prema teoriji objektnih relacija, svaka umetnost obuhvata prostor između iluzije i realnosti.

Diego-Rivera-The-Communicating-Vessels-Homage-to-Andre-Breton-

Psihoanaliza i moderna umetnost su čak i savremenici. U radovima nadrealizma i kasnijeg apstraktnog ekspresionizma, jasno je vidljiv uticaj Frojda i Junga (i nesvesnog). Andre Breton je rekao: “A work cannot be considered Surrealist unless the artist strains to reach the total psychological scope of which consciousness is only a small part. Freud has shown that there prevails at this “unfathomable” depth a total absence of contradiction, a new mobility of the emotional blocks caused by repression, a timelessness and a substitution of psychic reality for external reality, all subject to the pleasure principle alone. Automatism leads straight to this region.“

Tako je i putem interesovanja za Junga, Jakson Pollock krenuo u potragu za arhetipskim simbolima negde od 1940. godine. Iste te godine je završio i svoj analitički terapijski tretman sa jungovcem Josephom Hendersonom (ujedno je i jedini poznati slikar abstraktnog ekspresionizma koji se podvrgao ovakvom tretmanu). Ovo iskustvo je dovelo do serije dela prepunih američko-indijanskih, mitskih i psihoseksualnih motiva, kao i mandala, koje otkrivaju ogromni psihički nemir ali i dar simboličke reprezentacije selfa. Male and Female in Search of a Symbol i Moon Woman Cuts the Circle, posebno podvlače njegov nagon prema primitivnom i nesvesnom u jungovskim arhetipskim terminima. Rekao je: “When you’re painting out of your unconscious, figures are bound to emerge”.

Posebno je interesantan događaj koji se desio nakon Willem de Kooningove izložbe slika Woman u galeriji u Sidneju. Muzej Moderne Umetnosti je kupio Woman I sa te iste izložbe. Nedugo zatim, mladi slikar po imenu Robert Rauschenberg, i inače veliki obožavatelj de Kooninga, pojavio se u njegovom studiju. Pitao ga je da li bi mu poklonio jedan od crteža sa izložbe, ali ne da ga okači u svom studiju, veća da pokuša da ga izbriše. De Kooning je pristao i poklonio mu je jedan posebno težak za brisanje. Rauschenberg je kasnije tvrdio da mu je trebalo dva meseca da ostvari svoju nameru, ali čak ni tada nije bio skroz izbrisan. Izbrisani de Kooning, potpisan je od strane Rauschenberga, i našao mesto u Muzeju Moderne Umetnosti uz Marcel Duchampovo delo Mona Lisa with a moustache. Oba dela su u duhu dadaističke subverzije umetnosti, kao jasan gest pokušaja oslobađanja od prošlosti. Psihoanalitičari su spremno dočekali i objasnili Rauschenbergov potez kao simboličko ubistvo, oslobađanje od tereta očinske figure koja stoji na putu ispunjavanja ambicija. Brisanje je akt agresije protiv objekta koji izaziva ljubomoru, inferiornost i strah od kastracije.

frida-4

Psihonalitičarima je posebno zanimljiva umetnica Frida Kahlo, za koju smatraju da je u sopstvenim autoportretima prikazivala svoje želje i frustracije, putem ličnih koncepata i simbola. Bolest iz detinjstva, saobraćajna nesreća u tinejdžerskom dobu, ljubav sa Riverom i njihovo zajedničko putovanje u Ameriku- prožeti su kroz njena dela. Na pitanje zašto je posvetila veliki broj radova autoportretima, izjavila je: “I paint myself for I’m often alone. I know myself the most“.

Slika Self portrait with short hair je nastala nakon rastanka sa Dijegom Riverom. Iako je do tada sebe predstavljala obučenu u meksičku tradicionalnu nošnju sa dugačkom kosom, ovde vidimo pokušaj identifikacije sa Riverom i pokušaj njegove internalizacije- kratka kosa, prevelika muška odeća. Mentalna predstava koja se formirala u njenom nesvesnom kao znak gubitka koji je proživljavala. I tragovi odsečene kose daju neko morbidno osećanje koje se može povezati sa njegovim odlaskom. Iznad ove slike u katalogu muzeja stoji natpis: “Behold, if I loved you it was because of your hair. Now that you have no hair there is no love between us“. Elementi korena i drveta u drugim delima, tumače se kao znakovi gubitka, posebno kao simbol neplodnosti i osakaćene noge (kao posledice bolesti i nesreće).

Autor: Sanja Dutina

One thought on “Psihoanalitički pristup umetnosti

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s