Elektrokonvulzivna terapija danas: Da li je korisna i na koji način?

Jack Nicholson

Malo je pitanja među stručnjacima za mentalno zdravlje koja izazivaju toliko kontroverzi kao elektrokonvulzivna terapija. Pa čak i njeno narodno ime – elektrošokovi – ne ide u prilog njenoj dobroj reputaciji. Uglavnom se u laičkim predstavama povezuje sa invazivnim metodama kao što je lobotomija i slikama čoveka ispranog mozga, kao na primer lik koga igra Jack Nicholson na kraju filma One flew over the cuckoo’s nest. Ideja da lečimo psihijatrijska stanja provođenjem struje kroz određene delove mozga deluje u najmanju ruku nehumano, pa čak više liči na srednjevekovnu metodu mučenja nego na lečenje. No iznenadili biste se – elektrokonvulzivna terapija je još uvek u širokoj upotrebi u psihijatrijskim klinikama širom sveta.

Upotreba električne struje da bi se lečili pacijenti počela je kao eksperiment: doktori su sredinom tridesetih godina prošlog veka primetili da se nekim pacijentima stanje dramatično poboljšava nakon – epileptičnog napada? Prvi pokušaj da se grčevi ’’obezbede’’ putem insulinski izazvane kome, ubio je desetak pacijenata. Stoga su naučnici došli na ideju da bi možda sprovođenje ’’malo struje’’ kroz mozak moglo da izazove grč sličan ovom napadu i sa sličnim efektima. Ideja se pokazala toliko uspešnom da je do šezdesetih postala veoma rasprostranjena. (Branioci ECT terapije navode da je 1975. kada je snimljen One flew over the cuckoo’s nest ovaj tretman retko – sic! – primenjivan bez opšte anestezije; no valja imati na umu da je knjiga prema kojoj je snimljen film objavljena 1962. u ’’zlatno doba’’ elektrošokova.)

Naučnicima međutim i dalje nije jasno da li je ECT korisna i ako jeste, na koji način? Novije teorije baziraju se na konceptu ’’hiperkonektiviteta’’ po kome određeni delovi mozga svojom disfunkcionalnošću ’’proizvode’’ previše aktivnosti koja potom dovodi do opterećenja celog sistema, odnosno mozga. Cilj terapije je, prema tome, da se mozak ’’šokira’’ kako bi povratio svoju prirodnu hemijsku ravnotežu. Nešto kao ’’restart’’ dugme na kompjuteru.

Pristalice ECT navode da se ona koristi isključivo kao ’’poslednja linija odbrane’’ protiv takvih psihijatrijskih oboljenja koja mogu da ugroze pacijentov život – bipolarni poremećaj, ozbiljna klinička depresija, na primer, i to samo ukoliko pacijenti ne reaguju na lekove. Takođe, sama procedura davanja elektrokonvulzivne terapije podrazumeva opštu anesteziju i po svemu sudeći izgleda mnogo manje dramatično nego što bismo očekivali, jer je pacijent bez svesti i ne grči mu se celo telo već samo pojedini mišići što se u opservaciji posmatra kao dokaz da terapija uopšte deluje. Pored toga, danas se koristi drugačija vrsta strujnih talasa, koja prema lekarima ne uzrokuje gubitak memorije. Gubitak memorije se odnosi samo na period neposredno pre i nakon primene tretmana. Zapravo, postoji više vrsta elektrokonvulzivne terapije upravo prema formi električnih talasa, mestu gde se na glavu prislanjaju elektrode, kao i u odnosu na učestalost tretmana. Prema nekim autorima, negativna slika koju javnost ima o ECT upravo je i zasnovana na ranim intervencijama koje su sprovođene bez anestezije zbog čega je dolazilo do grčeva celog tela, pa i slomljenih kostiju.

PJ-AY788_HEALTH_DV_20110110214153Istraživanja u ovom polju nisu konzistentna, ali je moguće da primena ECT negativno utiče na dugoročnu memoriju. Neposredno nakon tretmana osoba može doživeti mentalnu konfuziju, a od fizičkih simptoma mučninu, povraćanje, glavobolju. Takođe tokom tretmana raste pritisak i pojačava se rad srca, što može dovesti do različitih kardiovaskularnih smetnji.

S druge strane, zvučna imena i organizacije uključujući APA nedvosmisleno su utvrdili strogom metodologijom i decenijama istraživanja da ECT ne utiče na moždano tkivo. Takođe, u odnosu na sva ostala psihofarmaceutska sredstva, elektrokonvulzivna terapija se pokazala, verovali ili ne, kao najbezbednija za primenu kod trudnih žena koje su psihijatrijski pacijenti. Ovo je posebno značajno kada imamo na umu da su oko 70% pacijenata podvrgnutih ECT zapravo žene, a što se dovodi u vezu sa češćom pojavom ozbiljne depresije kod žena nego kod muškaraca.

Uobičajeno se za primenu terapije traži saglasnost pacijenta, ali u realnosti je dve trećine pacijenata koji primaju ECT u toliko lošem stanju da se i ne pitaju za saglasnost. Ovo je važna etička dilema jer pacijenti nisu u stanju da odbiju tretman; međutim, lekari se pozivaju na načelo dobrobiti pacijenta, jer se, recimo, i operacije mozga sprovode bez saglasnosti nakon povrede glave.

Mnogi pacijenti koji su tretirani ECT-om bez saglasnosti smatraju da je narušena njihova lična autonomija dok se Ernest Hemingvej ubio neposredno nakon primanja ECT na Mayo klinici. Svom biografu je navodno rekao da mu je ovaj lek ’’izbrisao pamćenje i uništio glavu’’. Silvija Plat se u svom Staklenom zvonu izjasnila o ECT nešto pozitivnije. Premda je seriju elektrokonvulzivnih tretmana koje je primila opisala na sledeći način:  I shut my eyes. There was a brief silence, like an indrawn breath. Then something bent down and took hold of me and shook me like the end of the world. Whee-ee-ee-ee-ee, it shrilled, through an air crackling with blue light, and with each flash a great jolt drubbed me till I thought my bones would break and the sap fly out of me like a split plant. ‘I wondered what terrible thing it was that I had done, činjenica je da je Plat brzo nakon ovoga osetila značajno poboljšanje i napustila bolničko lečenje.

Marica Prelević Stijepović, porodični terapeut

 

 

3 thoughts on “Elektrokonvulzivna terapija danas: Da li je korisna i na koji način?

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s