Filmska umetnost i psihologija

Film, kao medij, inherentno je psihološki. Činjenica da su film i psihoanaliza odrasli zajedno na prelazu u XX vek, dodatno jača ovu povezanost. Frojd je skovao termin psihoanaliza u približno isto vreme kada je prikazan i prvi film. Možda možemo i da se zapitamo, da li bi Frojdovo delo „Tumačenje snova“ steklo takvu slavu i uticaj, da se knjiga nije pojavila u isto vreme kada je i film bio u začetku. Filmovi su prikazivali sanjive scene u mraku, baš kao što izgleda i pravi san. Noćni snovi su se mogli posmatrati kao filmovi uma. Ova koincidencija je sigurno pomogla Frojdovoj teoriji da stekne prednost u ozbiljnim krugovima, a i onim manje ozbiljnim koji su prosto uživali u projektovanim scenama na platnu. Štaviše, film je naučni izum, a i Frojd je svoje inovativno tumačenje snova smatrao naučnim.

Kada je 1927. godine nastao zvučni film, i zamenio preterano emotivnu glumu nemog filma, svet je bio spreman za terapiju razgovorom. Pošto se psihoanaliza pojavljivala tako često u filmovima, javnost je mislila da je ona zlatni standard za psihijatrijsko lečenje. Delovalo je kao da je psihoanalitičko istraživanje nesvesnog, jedini način da se osvetli nesvesno, ili, još gore, da je otkrivanje nesvesnog od suštinskog značaja za lečenje bilo kog psihijatrijskog poremećaja. Teško je zamisliti da bi psihoanaliza održavala toliko dugo svoj uticaj, da nije bilo filma. Lečenje na kauču se i dan danas reciklira u komedijama (Analiziraj ovo). U stvari, u XXI veku, psihoanaliza se uglavnom pojavljuje kao parodija, a parodija najčešće ukazuje na poslednje faze umiranja jedne ideje.

U filmskoj verziji Čarobnjak iz Oza, Doroti pati od potresa usled tornada, i ulazi u stanje sna koje je vodi do žute staze, u potragu za čarobnjakom (čitaj: analitičarem) koji živi u mitskom Ozu. Kada se Doroti i njeni prijatelji najzad sretnu sa misterioznim čarobnjakom, saznaju da već poseduju ličnu snagu koju su očekivali da će čarobnjak na njih da prenese. Bio im je potreban neko ko bi istražio njihovo nesvesno, osvežio im sećanje, i uverio ih da su već pokazali iste one sposobnosti koje su smatrali da im nedostaju. Sa druge strane, možemo reći da ovaj film umanjuje i razotkriva uticaj Frojda, s obzirom da je čarobnjak u stvari prevarant koji se krije iza platna (čitaj: kauča).

Kinematografija i filmofili su od početka videli sličnost snova i filma. Stiven Spilberg je svoju kompaniju nazvao Dreamworks, implicirajući da snimanje filmova uključuje isti proces koji um koristi u stvaranju snova: Frojd je taj proces nazvao „rad sna“ (dream works). Spilberg je priznao da su mnoge njegove ideje proizišle iz snova.

Čak i SF filmovi gledaju u budućnost referišući na prošlost. Najpoznatiji iz ovog žanra je Blade runner (1982). U ovom filmu, ono što razlikuje ljude od mašina su snovi. Androidi koji sanjaju su ljudi, i ne mogu biti uništeni kao što je planirano. Zahvaljujući Frojdovom naglasku na svest i snove, XX vek je počeo da veruje u „Sanjam, dakle postojim“. Dekartov koncept „Mislim, dakle postojim“ je uništen.

Psihoanaliza nije bila od suštinskog značaja za otkriće kinematografije. Film bi se pojavio bez obzira da li je psihoanaliza postojala ili ne. Ali, psihoanaliza je prve filmove činila zanimljivijim i modernijim. Moglo bi se reći da su film i psihologija percepcije dali skelet, psihoanaliza dodala meso, dajući filmovima više dimenzija.

Psihoanaliza i filmska umetnost pripadali su istoj kulturnoj klimi, disali su iste socijalne brige. Reflektovali su iste intelektualne argumente i naučna dostignuća, i komentarisali su iste političke konflikte koji su bojili to doba. Uticali su jedno na drugo, prožimali su se od samog početka. Svaki je delovao samostalno, na svoj način, ali su bili jači kada su delovali zajedno.

Ipak, Frojd nije bio ljubitelj filmova. U svom životu je video samo jedan film, tokom posete Americi 1909. godine. U pitanje je bio vestern, suštinski američki žanr. Pogledao je ovaj film više iz zainteresovanosti za Ameriku, nego iz zainteresovanosti za film. Ironije radi, nakon Drugog svetskog rata, vestern je razvio jedan podžanr poznat kao Frojdovski vestern. Frojdovski vesterni su počeli sa Hoksovom Crvenom rekom (1948), u kojoj je glumio Džon Vejn (najpopularnija filmska zvezda ikada), kao i Montgomeri Klift. Frojdovski vesterni se pojavljuju onda kada je psihoanaliza bila na vrhuncu uticaja na film (kao i na američku kulturu uopšte) i doprineo je da psihoanalitička introspekcija i refleksivnost postanu privlačniji mačo vojnicima koji su se vraćali kući iz rata.

Da se malo udaljimo od Frojda i vidimo uticaj još jednog psihologa na film- Pavlova. Sama ideja da ljudsko ponašanje može biti kontrolisano u potpunosti, i da ljudska bića mogu biti uslovljena baš kao i životinje (pa čak i učiniti da se ponašaju kao životinje), bila je savršena za film. Niz predivnih filmova iskoristio je ideje Pavlova ( ali i Votsona, Skinera i ostalih bihejviorista). „Let iznad kukavičjeg gnezda“ je jedan od najpoznatijih. Zombi filmovi pedesetih godina, SF klasici kao što je  Invasion of the Body Snatchers, takođe su sadržali duh bihejvioralnog uslovljavanja, uz dodatak biologije, antropologije i astronomije. Mandžurijski kandidat (1962)suprotstavio je korejsko komunističko ispiranje mozga sa američkim stilom „slobodnih asocijacija“ i „slobodnih snova“, i postao je najbolja komparativna studija ove teme.

Talentovani Fric Lang, 1931. godine režira film M, samo dve godine nakon što je Hitler postao kancelar Nemačke. U ovom psihološkom trileru o serijskom ubici, zapaženu ulogu odigrao je Peter Lorre. Film M  jer možda i početak uvek popularnog filmskog žanra psihološki triler. Sam Peter Lorre, deceniju kasnije, glumio je u filmu Stranac na trećem spratu (1940), koji predstavlja prvi film noir. Lorre je odigrao još jednog šizotipalnog ubicu čiji je identitet otkriven psihoanalitičkom interpretacijom snova.

Teško je završiti ovaj članak, jer je u svakom slučaju u pitanju široka  tema, i mnogo toga je izostavljeno. Interakcija psihologije i filma uvek će postojati. Režiseri će uvek nalaziti inspiraciju u psihološkim temama, a studenti psihologije će koristite filmske opise stanja uma i psihijatrijskih obolenja.

Autor: Sanja Dutina

One thought on “Filmska umetnost i psihologija

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s